Ko'char mulkning ko'rsatkichlari MUNDARIJA KIRISH.. 2 1. Ko’char mulk tushunchasi, turlari va shakillari 5 2. Ko’char mulkning ko’rsatkichlari (ko’char mulk turlari bo’yicha) 18 3. Ko’char mulkning hayot tsikliga uning ko’rsatkichlarining ta’siri 29 Xulosa. 43 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI 44 KIRISHKurs ishining dolzarbligi. Mamlakatimizni bozor iqtisodiyotiga o’tishi bilan turli mulkchilik tizimini shakllanishi va hozirgi paytga kelib iqtisodiyotda mulk shakllarining kengayishi va mulkdorlar sinfini paydo bo’lishiga olib keldi. Mulkchilikning turli shakllarini vujudga kelishi iqtisodiyotga ko’chmas mulk, ko’char mulk, davlat mulki, jamoa mulki kabi tushunchalarni kirib kelishiga sabab bo’ldi. Aytish joizki, bozor iqtisodiyoti sharoitida mulk turlari sotilishi, sotib olinishi, garovga qo’yilishi, ijaraga berilishi iqtisodiy munosabatlarda ob’ekt sifatida qatnashishi mumkin. Bunday holatda, mulk turlarining narxini, bahosini aniqlash zarurati tug’iladi. Shunday ekan, mulkning bozor bahosini aniqlash, uning adolatli qiymatini baholash kabi amallar baholash faoliyati va baholovchi kasblarning shakllanishi va rivojlanishi muhim ahamiyat kasb etadi. “Mamlakatimizni demokratlashtirish va modernizatsiya qilish borasida boshlangan tizimli islohotlarni, iqtisodiyotimizda, avvalambor, sanoat va qishloq xo’jaligida tub tarkibiy o’zgarishlarni so’zsiz davom ettirish, xususiy mulk, tadbirkorlik va kichik biznesni jadal rivojlantirish va bu soha vakillari manfaatlarini himoya qilish, makroiqtisodiy mutanosiblikni ta’minlash 2016 yilga mo’ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yo’nalishiga aylanishi zarur . Aholini turmush darajasi va farovonligini yaxshilanishi, real jamg’armalarning o’sishi natijasida ko’char mulk ob’ektlariga bo’lgan ehtiyoj ham oshayapti. Bunday vaziyat ko’char mulk ob’ektlarini oldi-sotdi, ijara va kreditlar olish maqsadlarida garov sifatida ta’minlash jarayonlari tez sur’atlarda rivojlanishiga olib kelmoqda. Bu o’rinda eslatib o’tish joizki, mamlakatimizda 1991 yilga qadar amal qilgan ijtimoiy-iqtisodiy tizim sharoitida harakatda va harakatda bo’lmagan mulklar hamda moddiy va nomoddiy aktivlarni baholashga hojat yo’q edi. Chunki iqtisodiyotni markazdan boshqarish sharoitida mamlakatdagi barcha korxona va tashkilotlar, ishlab chiqarishning moddiy va nomoddiy aktivlari davlat ixtiyorida bo’lib, ularni sotish, sotib olish, ijaraga berish kabi jarayonlar davlat tomonidan belgilangan qat’iyy baholarda amalga oshirilardi. Yana dolzarb muammolardan biri shuki, hali respublikada ko’char mulkni baholashning metodologik bazasi yetarli darajada shakllanmadi. Dunyoning rivojlangan mamlakatlarida ko’char mulkni baholashning turli uslubiy yondashuvlaridan foydalaniladi. Masalan, mulkni baholash bo’yicha Angliya amaliyotida beshta usul keng tarqalgan: qiyoslash, investitsiya, foyda, qoldiq, pudratchi. AQSh baholovchilari amaliyotida, odatda, uch usul ustuvorlik qiladi: xarajat, qiyosiy va daromad. O’zbekistonda ham AQShdagi kabi xarajat (balans), qiyosiy (taqqoslash, bozor) va daromad yondashuvlari qo’llanilmoqda. Ushbu yondashuvlarni har birida o‘ziga tegishli usullari mavjud. Jumladan, daromad yondashuvi uchta, xarajat va qiyosiy yondashuvlari o’nlab baholash usullariga ega. Bu usullar har bir mamlakatning siyosiy-iqtisodiy, ijtimoiy-mentalitet taraqqiyotidan va o’ziga xosligidan kelib chiqib yaratilgan va rivojlanmoqda. Respublikamiz ham uchta yondashuvning o’z milliy taraqqiyotiga mos usullarini tanlab baholash xizmatlarini bajarmoqda. O’zbekistonda baholash institutini tashkil etish va rivojlantirish qator ziddiyatli va murakkab vaziyatlar paydo bo’lishiga olib keldi. Chunki, boshqa moliyaviy institutlarni tashkil etish singari baholash institutini tashkil etishda ham bozor talablariga javob beradigan malakali va tajribali mutaxassislar etishmasligi, xorijning baholash munosabatlarini tartibga soluvchi huquqiy bazasini mamlakatimizda to’g’ridan-to’g’ri joriy etish imkoniyati dolzarb masala bo’lib kelmoqda. Kurs ishning maqsadi iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida mamlakatimiz iqtisodiyotida ko’char mulkni baholash mexanizmini o’rganishdan iborat. Maqsaddan kelib chiqib quyidagi vazifalar belgilangan: ko’char mulk tushunchasi, baholash maqsadlari, nazariy asoslarini yoritib berish;baholanayotgan ko’char mulk ob’ektini baholash jarayonini tahlil qilish;ko’char mulk qiymatini qiyosiy yondashuv asosida baholash tahlilini amalga oshirish.Kurs ishning ob’ekti. Tadqiqot ishining ob’ekti bo’lib, ko’char mulkni baholash ko’rsatkichlari (Chevrolet Nexia Sons rusumli avtotransport vositasi misolida) hisoblanadi. Kurs ishining predmeti bo’lib, ko’char mulkni qiyosiy yondashuv asosida baholash jarayonlari hisoblanadi. Kurs ishi kirish, uchta qismdan, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan tashkil topgan. Ko’char mulk tushunchasi, turlari va shakillariHar qanday davlat taraqqiyoti mulkchilik tizimining rivojlanganlik darajasiga bog’liq. Shu bois, mamlakatimizda ko’char va ko’chmas mulk bozorini rivojlantirishga jiddiy e’tibor qaratilmoqda. Natijada ko’char va ko’chmas mulklar va ularga bo’lgan huquqlarga doir bitimlar tuzish bilan bog’liq xizmatlarni ko’rsatish bo’yicha tadbirkorlik faoliyati ham keng rivojlanmoqda. Bu o’z navbatida, mamlakatimizda mulkchilik munosabatlarining kengayishiga, ko’char va ko’chmas mulk ob’ektlarining ko’payishi, mulkni baholash jarayonlarining takomillashishiga ta’sir etadi. Insoniyat paydo bo’lishi bilan mulk tushunchasi ilk bor qandaydir buyum degan tasavvur sifatida yo’zaga kelgan bo’lib, hozirda uning mazmun-mohiyati to’g’risida turli qarashlar va bilimlar tizimi shakllangan. Hozirgi zamonda mulkni mazmunan qandaydir buyumga tenglashtirish - bu mulkning soddalashtirilgan ifodasidir. Zero, zamonaviy mulk (ne’mat, boylik yoki aniqrog’i ularga ekvivalent bo’lgan mulkiy huquqlar tizimi sifatida) quyidagi ma’nolarda kompleks ifodalanishi mumkin:[1] Mulk- tabiat va jamiyat boyliklarini hamda ijtimoiy ishlab chiqarish natijalarini sotsium(jamiyat) institutlari (mulkiy huquq sub’ektlari) tomonidan qonuniy o’zlashtirishning (ya’ni, huquqlar “triadasini” tashkil qiluvchi egalik qilish, foydalanish va tasarruf etish huquqlarining) ijtimoiy shakli;Mulk-mulkiy huquq sub’ektlariga tegishli bo’lgan turli shakl va mazmundagi fuqarolik huquqlarining ob’ektlari (FHO) sifatida namoyon bo’luvchi ashyolar, shu jumladan, pul va qimmatli qog’ozlar, mol-mulk, mulkiy huquqlar, ishlar va xizmatlar, ixtirolar, sanoat namunalari, shaxsiy nomulkiy huquqlar, moddiy va nomoddiy boyliklar bo’lib, ular mulkiy huquq sub’ektlarining mulkiy munosabatlari maqsadida tizimlashtirilgan ijtimoiy, iqtisodiy, yuridik va texnik-texnologik parametrlar bilan ifodalanuvchi turfa FHO;Mulk-ko’p fanlarni o’zaro garmonizatsiyalashtirish negizida shakllanuvchi ko’pfanlilik (multifan) g’oyasiga asoslangan nazariyaning va ko’p asrli jamiyat taraqqiyoti va iqtisodiy amaliyotga ega tizimli tadqiqot ob’ekti, zero u ko’p turli, ko’p qirrali, ko’p xossali, ko’p bozorli, turli omillarga ta’sirchan murakkab tabiatli fuqarolik huquqlarining ob’ektlarining har qanday turi sifatida, “ne’mat- huquq- mulkdor” g’oyasiga asoslangan zamonaviy mulkdir.Yuqoridagi fikrlarga asosan aytish mumkinki, mulk nazariyasi o’z ichiga bir-biri bilan o’zviy bog’langan mulkiy naf (qiymat, narx, daromad, foyda, foiz stavkasi, kurs, indeks va shu kabi boshqalar asosida shakllanuvchi va baholanuvchi iqtisodiy manfaat) nazariyasini, mulk huquqi (mulkiy huquq) nazariyasini, mulkning informatsion substantsiya shaklidagi (axborot ta’minotiga asoslangan) -5 nazariyasini oladi. Mulk kapital (ne’mat, boylik) sifatida ikkita xosiyatga - qiymat (agar ikkilamchi bozorda sotib olingan, masalan, qimmatli qog’oz bo’lsa narx) va foydaga - ega. Mulk tovar sifatida ikkita xosiyatga - iste’mol qiymati va narxi (iste’molning barqaror davomiy ob’ektiv narxi, bozor qiymati bahosiga asoslangan boshlang’ich (bozorning tovar uchun belgilagan start) narxi turlari) hamda qiymatga va narxga ega.Mulk informatsion shakldagi substantsiya sifatida xossalari mulkning kapital, tovar va unga (ularga ham) huquq shaklidagi xosiyatlari to’g’risidagi axborot tizimi shaklida ifodalanadi. Mulkka oid huquqlar tasnifi keng tarqalgan bo’lib, ular quyidagilardan iborat: mulkka egalik huquqi;mulkdan foydalanish huquqi;mulkni boshqarish huquqi;mulkdan foydalanish yoki uni boshqarish jarayonida undan daromad olish huquqi;mulkning kapital qiymatiga huquq (bu huquq begonalashtirish, iste’mol, o’zgartirish yoki tugatish huquqlarini nazarda to’tadi);havfsizlik huquqi (ya’ni ekspropriatsiyadan immunitet);mulkni meros yoki vasiyat asosida olish huquqi;mulk bo’yicha cheklanmagan muddatga huquq;boshqalar uchun zarar etkazmasdan foydalanishni talab qilish (har qanday zararni ma’n qilish) huquqi;qarzdor mulkini qarz evaziga tortib olish huquqi;mulkni avvalgi holati saqlanganligicha qaytarilishi huquqi.Fuqarolik huquqlari ob’ektlarini ularning fizik xossalariga ko’ra uchta yirik guruhga kiruvchi turlarga ajratish mumkin: ko’chmas va ko’char (harakatdagi, harakatlanuvchi, harakatlantiriluvchi) turiga. Iqtisodiy-yuridik-nomoddiylik xossasiga ko’ra esa mulkiy huquq turiga ajratish mumkin. Bunda ko’chmas va ko’char mulk moddiy (real) ko’rinishdagi ob’ekt, mulk huquqi (ya’ni fuqarolik huquqlari ob’ektlariga, umuman barcha turdagi, sifatdagi va shakldagi mulkka, oid huquqlar) esa nomoddiy ko’rinishdagi ob’ekt. Shu o’rinda “ko’char mulk” tushunchasiga ta’rif beradigan bo’lsak, Ko’char mulk bu - vazifasiga va tayinlanish maksadlariga zarar etkazmagan bir joydan ikkinchi joyga kuchirilishi mumkin bo’lgan mol-mulk ko’char mulk jumlasiga kiradi[2]. Ko’char mulk — bu qonun bo’yicha ko’chmas mulkka ta’lluqli bo’lmagan hohlagan mulk (shu jumladan, pul va qimmatli qog’ozlar) ob’ektlaridir[3]. Mulklarni ko’char mulk sifatida qarash uchun quyidagi ikkita qirrasi qo’llaniladi : Ashyoviy — mulkni er bilan bog’langanlik darajasi;Huquqiy — er bilan bog’lanishidan qat’iy nazar, mulkni ko’chmas mulk toifasiga kiritilishi .Ashyoviy qirrasi bo’yicha — er bilan uzviy bog’lanmagan mulk ko’char mulk hisoblanadi. [1] Shoha’zamiy Sh.Sh.Mulk, qiymat va narxning nazariy asoslari.-T.: Iqtisod-moliya, 2015.-460 b. [2] Микерин Г.И, Гребенников В.Г, Нейман Е.И. Методологические основы оценки стоимости имущества. М.: ИНТЕРРЕКЛАМА, 2003. - 688 с. [3] www.wikipedia.ru sayti ma’lumotlari..