O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI "Yoshlar - kelajagimiz" Davlat dasturining ahamiyati mavzusidan KURS ISHI Bajaruvchi: Ilmiy rahbar: Kafedra mudiri: Mundarija KIRISH................................................................................................... 3 “Yoshlar – kelajagimiz” dasturining yaratilish sabablari va huquqiy asosi......................................................................................................... 7 Dastur doirasida yoshlarni qo‘llab-quvvatlash yo‘nalishlari (ta'lim, tadbirkorlik, bandlik)............................................................................. 11 Yoshlar uchun yaratilgan imtiyozlar va imkoniyatlar: kreditlar, grantlar, infratuzilma........................................................................................... 14 Dastur ijrosining hududiy ko‘rinishlari va real misollar (tahliliy yondashuv).............................................................................................................. 19 “Yoshlar – kelajagimiz” dasturining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni va istiqbollari......................................................................................... 23 XULOSA............................................................................................... 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR................................................ 31 KIRISH Kurs ishining dolzarbligi. Bugungi globallashuv va tezkor innovatsion rivojlanish sharoitida har bir davlatning barqaror taraqqiyoti, eng avvalo, yosh avlodning bilimli, salohiyatli va ijtimoiy faolligiga bog‘liq. Shu boisdan, yoshlar bilan ishlash, ularni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash va salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralmoqda. O‘zbekiston Respublikasida yoshlar siyosatini takomillashtirishga qaratilgan "Yoshlar – kelajagimiz" Davlat dasturi muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu dastur yoshlarning ijtimoiy-iqtisodiy faoliyatdagi ishtirokini kengaytirish, ularni tadbirkorlikka jalb etish, bandligini ta’minlash va intellektual salohiyatini rivojlantirishga xizmat qilmoqda. Ayniqsa, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli islohotlar fonida ushbu dastur dolzarb masalalarni hal etishda muhim vosita bo‘lmoqda. Shuningdek, bugungi kunda yoshlar orasida kasbga yo‘naltirish, ish bilan ta’minlash, ijodkorlik va innovatsion loyihalarni qo‘llab-quvvatlash kabi masalalar yanada ahamiyat kasb etayotganligi, bu mavzuni chuqur o‘rganish va tahlil qilish zaruratini yuzaga keltirmoqda. "Yoshlar – kelajagimiz" Davlat dasturining mazmun-mohiyati, amalga oshirilgan ishlar va kutilayotgan natijalarni tahlil qilish orqali uning mamlakatimiz rivojiga qo‘shayotgan hissasini aniqlash bu kurs ishining dolzarbligini belgilab beradi. Kurs ishining maqsadi. Mazkur kurs ishining asosiy maqsadi — O‘zbekiston Respublikasida yoshlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan "Yoshlar – kelajagimiz" Davlat dasturining mazmun-mohiyatini o‘rganish, uning jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatini tahlil qilish, amalga oshirilayotgan tadbirlar samaradorligini aniqlash hamda bu dastur doirasida yoshlar uchun yaratilayotgan imkoniyatlarni yoritishdan iborat. Shuningdek, ushbu ish orqali quyidagi maqsadlarga erishish ko‘zda tutilgan: Dastur doirasida belgilangan ustuvor yo‘nalishlarni o‘rganish; Yoshlarning bandligi, tadbirkorligi va ijodk orligini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarni tahlil qilish; Dastur samaradorligini amaliy misollar asosida ko‘rsatish; Yoshlar siyosatining istiqbolli yo‘nalishlari bo‘yicha ilmiy xulosalar va takliflar ishlab chiqish. Kurs ishining vazifalari. Ushbu kurs ishida "Yoshlar – kelajagimiz" Davlat dasturining mazmuni va ahamiyatini ochib berish, uning yoshlar hayotidagi o‘rni va ta’sirini chuqur tahlil qilish ko‘zda tutilgan. Dastur yaratilishining sabablari va asosiy maqsadlari yoritiladi. Shuningdek, dastur doirasida belgilangan yo‘nalishlarning yoshlarning ijtimoiy-iqtisodiy faolligiga ta’siri o‘rganiladi. Amalga oshirilgan loyihalar va ularning samaradorligi tahlil qilinadi. Yoshlarni tadbirkorlikka yo‘naltirish, kasb-hunarga o‘rgatish hamda bandligini ta’minlashdagi roliga e’tibor qaratiladi. Shuningdek, dastur ijrosida ishtirok etayotgan tashkilotlarning faoliyati ko‘rib chiqiladi, mavjud muammolar aniqlanadi va ularni bartaraf etish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqiladi. Kurs ishi davomida yoshlar siyosatini rivojlantirishga oid istiqbolli takliflar ham shakllantiriladi. Kurs ishining obyekti. Mazkur kurs ishining o‘rganish obyekti — O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining tashabbusi bilan ishlab chiqilgan va 2018-yildan boshlab amalda qo‘llanilayotgan "Yoshlar – kelajagimiz" Davlat dasturi hamda ushbu dastur doirasida amalga oshirilayotgan tizimli islohotlar, amaliy loyihalar, ijtimoiy-iqtisodiy dasturlar va yoshlar bilan ishlash mexanizmlaridir.Kurs ishida aynan mazkur davlat dasturining mamlakat yoshlari hayotiga, ularning kasb tanlovi, bandligi, tadbirkorlik faoliyati, bilim olishi va ijodiy salohiyatini ro‘yobga chiqarishga ta’siri o‘rganiladi. Shu bilan birga, ushbu dastur asosida shakllangan tashkilotlar faoliyati, moliyaviy ko‘mak mexanizmlari, yoshlarni rag‘batlantirish tizimi ham kurs ishining asosiy o‘rganish obyektlari sifatida ko‘rib chiqiladi. Obyekt sifatida yoshlar siyosatini amalga oshiruvchi davlat organlari va ularning hududiy bo‘linmalari, jamoat tashkilotlari, ta’lim muassasalari, shuningdek, ushbu dasturdan foydalangan yoshlar tajribasi ham tahlil qilinadi. Kurs ishining predmeti. Ushbu kurs ishining predmeti — "Yoshlar – kelajagimiz" Davlat dasturining mazmun-mohiyati, maqsad va vazifalari, yoshlar bilan ishlashdagi amaliy mexanizmlari hamda bu dastur orqali yoshlarni har tomonlama qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan faoliyat yo‘nalishlaridir. Kurs ishi doirasida aynan yoshlar bandligini ta’minlash, ularni tadbirkorlikka jalb etish, kasb-hunar o‘rganishga yo‘naltirish, ilmiy va ijodiy salohiyatini rivojlantirish, ijtimoiy himoya qilish kabi muhim jihatlar o‘rganiladi. Shuningdek, dastur asosida yaratilgan imkoniyatlarning yoshlar hayotiga ta’siri, hududiy darajadagi amalga oshirilgan loyihalar va ularning natijalari ham kurs ishining o‘rganish doirasiga kiradi. Predmet sifatida, dastur ijrosining ijtimoiy-iqtisodiy natijalarini baholash, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish ham nazarda tutiladi. Kurs ishining tuzilishi va tarkibi. Kurs ishi tarkiban kirish, asosiy qismda 5 ta reja, xulosa va foydalanilgan adabiyiotlar ro’yxatidan iborat. Mavzuning mazmunini yoritishda statistik ma’lumotlar o’rin olgan bo’lib kurs ishining umumiy hajmi 33 betdan iborat. “Yoshlar – kelajagimiz” dasturining yaratilish sabablari va huquqiy asosi Har qanday davlatning kelajagi o‘sha mamlakat yoshlari bilan chambarchas bog‘liq. Yosh avlodning bilim darajasi, kasb-hunarga bo‘lgan qiziqishi, mehnatga munosabati, ijtimoiy faolligi va intellektual salohiyati mamlakatning taraqqiyotida hal qiluvchi o‘rin tutadi. Shu sababli, dunyoning ko‘plab rivojlangan davlatlarida yoshlar siyosati ustuvor yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi ham mustaqillikka erishgan ilk yillardan boshlab yoshlarni qo‘llab-quvvatlashni davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishi sifatida belgilab oldi. Bu borada amalga oshirilgan islohotlar, qabul qilingan qonunlar va dasturlar mamlakat yoshlari uchun keng imkoniyatlar eshigini ochdi. Shu jumladan, 2018-yilda Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan ishlab chiqilgan va hayotga tatbiq etilgan “Yoshlar – kelajagimiz” Davlat dasturi yoshlar siyosatini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqdi. Ushbu dastur zamirida yoshlarning nafaqat ijtimoiy himoyasi, balki ularning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlash, zamonaviy kasblarni egallashiga shart-sharoit yaratish, tadbirkorlikka jalb etish, yoshlar bandligini hal qilish kabi muhim masalalar yotadi. Dastur yaratilishining ijtimoiy-iqtisodiy sabablariO‘zbekiston yoshlari soni bo‘yicha Markaziy Osiyodagi eng katta demografik ko‘rsatkichlarga ega bo‘lgan davlatlardan biridir. Mamlakat aholisi tarkibida yoshlarning salmog‘i yuqori bo‘lishi, bir tomondan, katta imkoniyatlar va resurslar bo‘lsa, boshqa tomondan — muayyan ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni keltirib chiqaradi. Ayniqsa, ta’limni tamomlagan yoshlarning bandligi, ularni ish bilan ta’minlash, kasbga yo‘naltirish, ijtimoiy moslashtirish kabi masalalar dolzarb ahamiyat kasb etgan edi. 2017–2018-yillarda o‘tkazilgan sotsiologik so‘rovlar, joylarda o‘rganilgan amaliy holatlar shuni ko‘rsatdiki, ko‘plab yoshlar zamonaviy kasblar bo‘yicha bilimga ega emas, o‘z biznesini yo‘lga qo‘yish uchun boshlang‘ich mablag‘ va bilim yetishmaydi, infratuzilma rivojlanmagan, imtiyozli kreditlardan xabardorlik darajasi past. Natijada, ishsizlik darajasi yuqori bo‘lib, ayrim yoshlar chet ellarga vaqtincha ishlash maqsadida ketishga majbur bo‘lgan. Aynan mana shu holatlar davlat rahbari tomonidan chuqur tahlil qilinib, yoshlarga yordam qo‘lini cho‘zadigan kompleks dastur zarurligi shakllandi. “Yoshlar – kelajagimiz” dasturining ishlab chiqilishi va qabul qilinishi aynan shunday shart-sharoitlar natijasi edi. Bu dastur orqali davlat yoshlarning tashabbuslarini moliyaviy va tashkiliy jihatdan qo‘llab-quvvatlashni o‘z zimmasiga oldi. Dasturning asosiy huquqiy manbalari“Yoshlar – kelajagimiz” Davlat dasturi mustahkam huquqiy asosga ega bo‘lib, u bir nechta muhim normativ-huquqiy hujjatlarga tayangan holda ishlab chiqilgan: O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi — unda har bir fuqaroning ta’lim olish, kasb egallash va ish bilan ta’minlanish huquqi kafolatlangan; “Yoshlarga oid davlat siyosati to‘g‘risida”gi Qonun (2016-yil) — yoshlar siyosatining huquqiy asoslarini belgilab bergan; O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil 27-iyundagi PQ–3839-sonli Qarori — aynan shu hujjat bilan “Yoshlar – kelajagimiz” Davlat dasturi tasdiqlangan; Shuningdek, Vazirlar Mahkamasi qarorlari, tegishli idoralarning me’yoriy hujjatlari, “Yoshlar – kelajagimiz” jamg‘armasi to‘g‘risidagi nizom va boshqa hujjatlar ham dastur ijrosining huquqiy asosini tashkil etadi. Mazkur huquqiy baza dastur faoliyatini tartibga solish, moliyalashtirish, monitoring va tahlil qilish, natijalarni baholash imkonini beradi. Bu esa, o‘z navbatida, yoshlar bilan ishlashda yagona tizimli yondashuvni ta’minlaydi. “Yoshlar – kelajagimiz” dasturining huquqiy mexanizmlariDastur huquqiy jihatdan faqat qarorlar bilan cheklanmay, balki butun boshli tizimli mexanizmlarni yaratishga xizmat qilgan. Jumladan: “Yoshlar – kelajagimiz” jamg‘armasining tashkil etilishi orqali yosh tadbirkorlar, hunarmandlar, startap egalari uchun imtiyozli kreditlar ajratish tizimi yo‘lga qo‘yildi; Har bir tuman va shahar miqyosida “Yoshlar bilan ishlash bo‘yicha hududiy komissiyalar” faoliyati yo‘lga qo‘yildi; Yoshlar bilan ishlashga mas’ul bo‘lgan vakolatli tashkilotlar: Yoshlar ishlari agentligi, bandlik boshqarmalari, Savdo-sanoat palatasi, banklar kabi muassasalar o‘zaro hamkorlikda ishlaydigan tizimga o‘tkazildi;[1] Yoshlar loyihalarini baholash, moliyalashtirish, monitoring qilish va natijalarni e’lon qilish bo‘yicha ochiq, shaffof va raqamli platformalar joriy etildi. Mazkur mexanizmlar dastur samaradorligini oshirib, uni nafaqat qog‘ozda qoladigan hujjat emas, balki real hayotda amal qiladigan dasturga aylantirdi. Dasturga xalqaro yondashuvlar nuqtai nazaridan qarash“Yoshlar – kelajagimiz” dasturi o‘zining mazmun-mohiyati, ko‘lamdorligi va moliyalashtirish hajmi bilan ko‘plab xalqaro tajribalarni o‘zida mujassamlashtirgan. Masalan, Germaniyaning “duald ta’lim tizimi”, Janubiy Koreya va Xitoydagi startaplar uchun “davlat kafolatli kreditlar” amaliyoti, Yaponiyadagi “davlat-hususiy sheriklik asosida yoshlar markazlari” modeli O‘zbekiston tajribasida muvaffaqiyatli qo‘llanildi. Bunday yondashuvlar orqali dastur O‘zbekiston yoshlari uchun nafaqat ichki imkoniyatlarni, balki xalqaro hamkorlik eshiklarini ham ochib berdi. Dastur yaratilgan davrdagi siyosiy iqlim va ijtimoiy ehtiyojlarShuningdek, dastur yaratilgan davrdagi siyosiy iqlim, ya’ni O‘zbekistonning ochiqlik siyosatiga o‘tishi, islohotlar bosqichma-bosqich amalga oshirilishi, aholining turmush darajasini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarning kuchayishi ham “Yoshlar – kelajagimiz” dasturining shakllanishiga turtki bo‘ldi. Ayniqsa, yoshlar orasida o‘zini o‘zi band qilish, oilaviy tadbirkorlikni boshlash, kasb-hunar egallashga qiziqish kuchaygani, davlat tomonidan buning uchun shart-sharoit yaratilishi ehtiyojini yuzaga chiqardi Xulosa qilib aytganda, “Yoshlar – kelajagimiz” Davlat dasturi yoshlar siyosatini amalda ro‘yobga chiqarish yo‘lidagi eng muhim bosqichlardan biri bo‘ldi. Dastur yaratilishining asosiy sababi – yoshlar orasidagi ishsizlik, kasbsizlik, iqtisodiy imkoniyatsizlik holatlarini bartaraf etish bo‘lsa, uning huquqiy asosi – Konstitutsiya, tegishli qonunlar, Prezident qarorlari va xalqaro tajribalar bo‘ldi. Bugungi kunda bu dastur O‘zbekiston yoshlari hayotiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan, ularning orzularini ro‘yobga chiqarishga xizmat qilayotgan eng muhim davlat dasturlaridan biri hisoblanadi. [1] O‘zbekiston Respublikasining "Yoshlar – kelajagimiz" Davlat dasturi. – Toshkent, 2020.